محمد حسن خان اعتماد السلطنه

189

چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )

معتدبه داشت . ولات و حكام عراق عرب او را حرمتى عظيم مىنهادند . بر اكثر تعميرات و تأسيسات عتبات عاليات از جانب اعليحضرت اقدس همايونى سمت مواظبت و مراقبت داشت . مدرسه و مسجدى كه از مال الوصايهء امير نظام اتابك اعظم ميرزا تقى خان در طهران ساخته داير است و به اجتماع افاضل طلاب عامر ، شكر الله مساعيه . آقاخوند ملا آقاى مجتهد دربندى صاحب خزاين و اسرار الشهاده و سعادات ناصرى و غيرها كه در شهرت و اعتبار و نفاذ امر و انتشار صيت و علو قدر تالى حضرت شيخ الكل حجة الاسلام حاج شيخ مرتضى الانصارى قدس الله سره العزيز گمان مىشد ، در حشمت و شكوه و مهابت و دليرى ميان ابناء سلسلهء علميه امتيازى بين داشت ، از فرقهء بابيه زخمى بر صورت شريفش بود . بعد از چندين سال مجاورت مشاهد مقدسهء عراق به دار الخلافه آمد و مقدم مكرمش به انواع تشريفات و احترامات پذيرفته شد . در ايام عشر اول محرم هرساله به پاى منبر وى ازدحامى عجيب فراهم مىگرديد و در عاشوراء مخصوصا از وى عادات ديوساران در جوامع مواج از تعزيه‌داران به صدور مىرسيد . بىاختيار عمامه بر زمين مىكوفت و گريبان چاك مىزد و بر سر خاك مىريخت . الغرض در حب اهل البيت عليهم السلام رتبهء رفيع داشت و در تعصب شريعت مقدسه مقامى منيع ، فوت وى در سال يكهزار و دويست و هشتاد و شش هجرى در دار الخلافهء طهران اتفاق افتاد . حاج مولى محمد جعفر چالميدانى از معمرين مجتهدين دار الخلافه بود . مرحوم حاج سيد محمد باقر حجة الاسلام او را بر حسب استدعاء مسلمين هند به بعضى از صوبجات آن اقليم فرستاده و او در آن كشور داد ارشاد بداد و مقضى المرام باز گرديده . پس از سالها در طهران به تاريخ شب دوشنبه بيست و پنجم صفر سال يكهزار و دويست و نود و پنج هجرى درگذشت و فرزندان دانشمند بر جاى گذاشت ، مانند شريعت‌مآب حاج شيخ موسى و فقاهت انتساب شيخ محمد كه هردو از علماء عظامند و فقهاء فخام . حاج مولى اسد الله مجتهد بروجردى مشهور به حجة الاسلام كه در اواخر حيات دعوى اعلميت و تقدم بر عموم مجتهدين عصر مىفرمود و باب علم را مفتوح مىدانست و در فقاهت مشربى مكاشفانه داشت . هنگام استدلال و احتجاج به درياى متلاطم مواج شبيه مىافتاده ، اشتهار علم و صيت فقاهت و انتشار بزرگ‌منشى او همهء ديار شيعه را محيط بود . به عهد اين عالم عظيم الشأن شهر بروجرد مركز تحصيل علوم شرعيه و مجمع افاضل ايران گرديد . شيخ الطايفه استاد الكل مرتضى الانصارى چندى در ايام تكميل به مدرس اين بزرگوار حاضر شده است و در مجالس عامهء زمان رياست خويشتن اقوال از وى نقل مىكرده و اجماعات منقولهء از او را محصل مىگرفته است .